క్యాపిటల్ బడ్జెటింగ్: కంపెనీలు కోట్ల రూపాయల నిర్ణయాలు ఎలా తీసుకుంటాయి?

మీరు ఒక పెద్ద కంపెనీకి CEO అని ఊహించుకోండి. మీ బ్యాంకు ఖాతాలో ₹10 కోట్లు ఉన్నాయి. మీరు కొత్త ఫ్యాక్టరీని కొనుగోలు చేయవచ్చు, లేదా మీ పోటీదారుని (Competitor) కొనుగోలు చేయవచ్చు, లేదా కొత్త ఉత్పత్తిని ప్రారంభించవచ్చు. మీరు ఆ డబ్బును ఎక్కడ పెడతారు?

ఈ నిర్ణయం తీసుకోవడమే క్యాపిటల్ బడ్జెటింగ్ (Capital Budgeting) . ఒక ఫైనాన్షియల్ మేనేజర్‌కి ఇది అత్యంత క్లిష్టమైన పని. ఇక్కడ ఒక తప్పు జరిగితే కంపెనీ దివాలా తీయవచ్చు, అదే సరైన నిర్ణయం తీసుకుంటే దశాబ్దాల పాటు లాభాలు వస్తాయి. క్యాపిటల్ బడ్జెటింగ్ అనేది కంపెనీ సంపదను (Wealth) పెంచే దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడులను ఎంచుకునే ప్రక్రియ.

బంగారు సూత్రం: ఒక పెట్టుబడి పెట్టే ముందు, ఆ పెట్టుబడి మీద వచ్చే రాబడి (Cash flow), ఆ పెట్టుబడి ఖర్చు కంటే ఎక్కువగా ఉండాలి. (అది కూడా "సమయ విలువ"ని లెక్కలోకి తీసుకున్న తర్వాతే).

1. మూడు ప్రధాన పద్ధతులు

ఒక ప్రాజెక్ట్‌ను అంచనా వేయడానికి అనేక మార్గాలు ఉన్నప్పటికీ, ఫైనాన్స్ ప్రపంచంలో ఈ మూడు పద్ధతులు బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి:

• Payback Period (పేబాక్ పీరియడ్): నా పెట్టుబడి నాకు ఎంత త్వరగా తిరిగి వస్తుంది? (సరళమైనది, కానీ లోపాలు ఉన్నాయి).
• Internal Rate of Return - IRR (రాబడి రేటు): ఈ ప్రాజెక్ట్ మీద ఎంత శాతం రాబడి (Return %) వస్తుంది? (ప్రసిద్ధమైనది, కానీ కొన్నిసార్లు గందరగోళంగా ఉంటుంది).
• Net Present Value - NPV (నికర ప్రస్తుత విలువ): ఈ ప్రాజెక్ట్ చేయడం వల్ల ఈ రోజు కంపెనీ విలువ ఎంత పెరుగుతుంది? (అత్యుత్తమమైన పద్ధతి).

2. Net Present Value (NPV): ది బెస్ట్ మెథడ్

NPV అనేది, భవిష్యత్తులో వచ్చే డబ్బు యొక్క ప్రస్తుత విలువ (PV of Inflows) మరియు మనం పెట్టే ఖర్చు యొక్క ప్రస్తుత విలువ (PV of Outflows) మధ్య ఉన్న తేడా. ఈ ప్రాజెక్ట్ చేస్తే, ఈ రోజు కంపెనీ ఎంత ధనవంతురాలవుతుందో ఇది చెబుతుంది.

లాజిక్ (The Logic)

Time Value of Money (TVM) గుర్తుంది కదా? రేపు వచ్చే రూపాయి కంటే ఈ రోజు ఉన్న రూపాయికి విలువ ఎక్కువ. NPV భవిష్యత్తులో వచ్చే అన్ని నగదు ప్రవాహాలను (Cash Flows) డిస్కౌంట్ రేట్ ఉపయోగించి "నేటి విలువ"కు మారుస్తుంది.

ఫార్ములా (The Formula)

ఉదాహరణ లెక్క

ప్రాజెక్ట్ A: ఈ రోజు ₹1,00,000 ఖర్చు అవుతుంది. సరిగ్గా ఒక సంవత్సరం తర్వాత ₹1,20,000 తిరిగి వస్తుంది. వడ్డీ రేటు (Cost of Capital) 10% అనుకుందాం.

1. దశ 1: వచ్చే డబ్బు యొక్క ప్రస్తుత విలువ (PV) కనుగొనండి.
   ₹1,20,000 / (1 + 0.10)^1 = ₹1,09,090.
2. దశ 2: ప్రారంభ ఖర్చును తీసివేయండి.
   ₹1,09,090 - ₹1,00,000 = ₹9,090 .

ఫలితం: NPV +₹9,090 . అంటే ఈ ప్రాజెక్ట్ చేయడం వల్ల, ఈ రోజు మీకు ఎవరో ₹9,090 నగదు ఇచ్చినట్లే లెక్క. నిర్ణయం: అంగీకరించాలి (Accept).

నిర్ణయం తీసుకునే నియమం (Decision Rule)

• ✓ NPV > 0: ప్రాజెక్ట్‌ను అంగీకరించండి (విలువ పెరుగుతుంది).
• ✕ NPV < 0: ప్రాజెక్ట్‌ను తిరస్కరించండి (నష్టం వస్తుంది).
• = NPV = 0: లాభం లేదు, నష్టం లేదు.

3. Internal Rate of Return (IRR)

వ్యాపారవేత్తలు తరచుగా "నాకు ఎంత శాతం రాబడి (ROI) వస్తుంది?" అని అడుగుతారు. ఇక్కడే IRR ఉపయోగపడుతుంది.

నిర్వచనం: IRR అనేది ఒక ప్రాజెక్ట్ యొక్క NPV ని సున్నా (Zero) చేసే వడ్డీ రేటు. సరళంగా చెప్పాలంటే, ఇది ప్రాజెక్ట్ సంపాదించి పెట్టే వడ్డీ రేటు. మీ బ్యాంక్ లోన్ వడ్డీ రేటు కంటే IRR ఎక్కువగా ఉంటే, మీరు లాభపడతారు.

ఉదాహరణ

పైన చెప్పిన ప్రాజెక్ట్ A (పెట్టుబడి ₹1L, రాబడి ₹1.2L ఒక ఏడాదిలో) తీసుకోండి. ₹1 లక్ష, ₹1.2 లక్షలు అవ్వాలంటే వడ్డీ రేటు ఎంత ఉండాలి? సమాధానం 20% .

మీరు 10% వడ్డీకి అప్పు తెచ్చి, 20% (IRR) సంపాదిస్తే, మీకు లాభం కదా? నిర్ణయం: అంగీకరించాలి.

NPV vs. IRR: ఏది ముఖ్యం?

సాధారణంగా రెండు పద్ధతులు ఒకే ఫలితాన్ని ఇస్తాయి. కానీ వేర్వేరు సైజుల్లో ఉన్న ప్రాజెక్టులను పోల్చేటప్పుడు NPV నే నమ్మాలి.

4. Payback Period (పెట్టుబడి వెనక్కి వచ్చే కాలం)

ఇది చిన్న వ్యాపారవేత్తలు వాడే సులభమైన పద్ధతి. "నేను పెట్టిన పెట్టుబడి నాకు తిరిగి రావడానికి ఎంత సమయం పడుతుంది?" అనే ప్రశ్నకు ఇది సమాధానం ఇస్తుంది.

ఉదాహరణ

పెట్టుబడి: ₹5,00,000.
రాబడి (Cash Flows): 1వ ఏడాది ₹1L, 2వ ఏడాది ₹2L, 3వ ఏడాది ₹2L.

లెక్క:
1వ ఏడాది: ₹1L వచ్చింది (ఇంకా ₹4L రావాలి)
2వ ఏడాది: ₹2L వచ్చింది (ఇంకా ₹2L రావాలి)
3వ ఏడాది: ₹2L వచ్చింది (మొత్తం వచ్చింది)
Payback Period = 3 సంవత్సరాలు.

దీనిలో ఉన్న లోపాలు

• TVM ని పట్టించుకోదు: 3వ ఏడాదిలో వచ్చే ₹1, ఈ రోజు ఉన్న ₹1 కి సమానం కాదు. కానీ ఇది సమానంగా చూస్తుంది.
• లాభాన్ని చూడదు: పెట్టుబడి వెనక్కి వచ్చిన తర్వాత వచ్చే లాభాలను ఇది పరిగణించదు.

5. పోలిక పట్టిక (Summary)